Suy nghĩ “nếu như…” đôi khi lại có ích cho chúng ta

Trong rất nhiều cuốn sách self-help hoặc các lời khuyên phổ biến trên mạng, suy nghĩ kiểu “nếu như…” thường bị xem là nguyên nhân của lo lắng, suy nghĩ quá mức và thậm chí là mất ngủ. Người ta thường khuyên rằng muốn sống nhẹ đầu hơn thì hãy học cách “ngừng nghĩ lung tung”.

Nhưng thực tế có thể phức tạp hơn như vậy.

Những nghiên cứu tâm lý gần đây cho thấy kiểu suy nghĩ “nếu như” – tức việc tưởng tượng những khả năng có thể xảy ra hoặc có thể đã xảy ra – không hẳn là điều tiêu cực. Trái lại, đây có thể là một cơ chế tự nhiên giúp con người học hỏi, dự đoán rủi ro và đưa ra quyết định tốt hơn trong tương lai.

Nói cách khác, đôi khi việc nghĩ “nếu như” không phải là dấu hiệu của việc suy nghĩ quá nhiều, mà là cách não bộ đang cố gắng giúp chúng ta hiểu và chuẩn bị tốt hơn cho cuộc sống.

Tâm trí con người vốn được thiết kế để nghĩ “nếu như”

Con người có xu hướng quay lại những chuyện đã xảy ra và tự đặt ra nhiều giả định khác nhau. Sau một quyết định nào đó, chúng ta có thể tự hỏi liệu nếu lúc đó mình chọn cách khác thì kết quả có thay đổi không, hoặc tưởng tượng nếu một tình huống nào đó xảy ra trong tương lai thì mình nên phản ứng ra sao. Có khi chỉ cần nhớ lại một cuộc trò chuyện trong ngày, não bộ cũng bắt đầu suy nghĩ xem liệu mình có thể nói hoặc làm điều gì tốt hơn không.

Những suy nghĩ như vậy thực ra là một phần rất tự nhiên của quá trình học hỏi. Khi tưởng tượng các khả năng khác nhau, não bộ đang thử nghiệm những kịch bản để rút kinh nghiệm và chuẩn bị cho những tình huống tương tự sau này. Chính nhờ quá trình này mà con người có thể điều chỉnh hành vi, tránh lặp lại sai lầm và dần đưa ra những lựa chọn tốt hơn.

Theo nhiều nhà tâm lý học, khả năng tưởng tượng “những điều có thể xảy ra” là một trong những công cụ học hỏi quan trọng nhất của não bộ.

Vì sao chúng ta dễ mắc kẹt trong vòng lặp lo lắng?

Dù có ích, suy nghĩ “nếu như” cũng dễ biến thành nguồn gốc của lo âu khi nó đi quá xa. Nhiều người cố gắng ngăn bản thân suy nghĩ như vậy vì sợ rằng nó sẽ khiến mình căng thẳng hơn.

Tuy nhiên, các nghiên cứu về tâm lý cho thấy việc cố gắng ép bản thân ngừng nghĩ thường không mang lại hiệu quả. Thậm chí, khi chúng ta càng cố gắng xua đuổi một suy nghĩ nào đó, nó lại càng quay trở lại mạnh mẽ hơn.

Hiện tượng này được gọi là “hiệu ứng bật ngược của suy nghĩ”. Khi não bộ được yêu cầu không nghĩ về một điều gì đó, nó phải liên tục kiểm tra xem suy nghĩ đó có xuất hiện hay không. Kết quả là chính quá trình kiểm tra này lại khiến suy nghĩ đó xuất hiện nhiều hơn.

Điều này giải thích vì sao nhiều người càng cố gắng “đừng nghĩ nữa” thì đầu óc lại càng bận rộn hơn, đặc biệt là vào những lúc mệt mỏi hoặc căng thẳng.

Suy nghĩ “nếu như” là cách não bộ dự đoán rủi ro

Một số nhà nghiên cứu cho rằng suy nghĩ phản thực (counterfactual thinking) thực chất hoạt động giống như một hệ thống radar của tâm trí.

Não bộ liên tục kết hợp nhiều nguồn thông tin khác nhau như ký ức, cảm xúc, cảm giác cơ thể và những tín hiệu từ môi trường xung quanh để dự đoán điều gì có thể xảy ra tiếp theo. Nhờ vậy, chúng ta có thể chuẩn bị cho những tình huống chưa từng gặp trước đây.

Chẳng hạn, khi chuẩn bị cho một buổi thuyết trình hoặc một cuộc gặp quan trọng, nhiều người sẽ tưởng tượng trước những khả năng có thể xảy ra và nghĩ xem mình nên phản ứng thế nào. Điều này giúp chúng ta bình tĩnh hơn khi tình huống thật sự xảy ra.

Vì vậy, trong nhiều trường hợp, suy nghĩ “nếu như” không phải là dấu hiệu của lo lắng, mà là cách não bộ đang cố gắng giúp chúng ta an toàn hơn.

Thay vì cố gắng dập tắt suy nghĩ, hãy học cách chấp nhận nó

Nếu việc cố gắng ngăn suy nghĩ không hiệu quả, vậy chúng ta nên làm gì?

Một phương pháp được sử dụng trong nhiều liệu pháp tâm lý hiện đại là chấp nhận triệt để (radical acceptance). Thay vì chống lại suy nghĩ, chúng ta học cách thừa nhận rằng những suy nghĩ đó đang tồn tại, nhưng không để chúng kiểm soát toàn bộ cảm xúc của mình.

Chấp nhận ở đây không có nghĩa là đồng ý với mọi suy nghĩ xuất hiện trong đầu. Nó chỉ đơn giản là ngừng cuộc đấu tranh với chính suy nghĩ của mình. Khi không còn phải cố gắng xua đuổi chúng, chúng ta có thể dành năng lượng cho việc hiểu và xử lý vấn đề một cách bình tĩnh hơn.

Phương pháp này cũng gần với các thực hành chánh niệm, nơi con người học cách quan sát suy nghĩ của mình như những dòng suy nghĩ thoáng qua, thay vì bị cuốn vào chúng.

Khi không còn sợ hãi, suy nghĩ “nếu như” có thể trở thành lợi thế

Khi suy nghĩ “nếu như” không còn gắn liền với nỗi sợ hãi hoặc sự chống cự, nó có thể trở thành một công cụ rất hữu ích. Nhiều nghiên cứu cho thấy kiểu suy nghĩ này có thể giúp con người học hỏi nhanh hơn, nhận ra những cơ hội phát triển và thậm chí kích thích sự sáng tạo.

Việc tưởng tượng những khả năng khác nhau cũng giúp chúng ta nhìn lại quá khứ với góc nhìn rộng hơn. Thay vì chỉ thấy sai lầm, chúng ta có thể hiểu rõ hơn những lựa chọn mình đã đưa ra và cách chúng dẫn đến hiện tại.

Có lẽ câu hỏi quan trọng không phải là làm thế nào để ngừng nghĩ “nếu như”, mà là não bộ đang cố gắng nói với mình điều gì thông qua những suy nghĩ đó.

Khi tiếp cận những suy nghĩ này với sự tò mò và tỉnh táo, chúng có thể trở thành những tín hiệu giúp chúng ta hiểu bản thân sâu hơn, học hỏi từ trải nghiệm và mở ra nhiều khả năng mới cho tương lai.