Khi ta đánh giá người khác, ta đang đánh giá trải nghiệm chủ quan của chính mình về họ, không phải bản thân họ
Những góc nhìn chủ quan của ta là kết quả của cả một quá trình trưởng thành với những kí ức đẹp, những trải nghiệm xấu và những hiện thực mơ hồ. Vì vậy, khi ta cảm thấy ai đó “xấu tính”, có thể đó không hoàn toàn là bản chất của họ, mà là điểm giao nhau giữa hành vi của họ và những gì đã tồn tại sẵn trong ta.
Xét về mặt nhận thức, việc ta đánh giá người khác chủ yếu bắt đầu từ quá trình Perception – tri giác, nơi con người không chỉ tiếp nhận mà còn đồng thời diễn giải thông tin ngay tại thời điểm tiếp xúc. Tuy nhiên, tri giác này không tồn tại một cách độc lập. Nó luôn được định hình và “hiệu chỉnh” bởi Memory – hệ thống lưu trữ những kinh nghiệm, khuôn mẫu và hiểu biết đã có từ trước.
Nói cách khác, khi ta quan sát một hành vi, ta không nhìn nó như một dữ kiện hoàn toàn mới, mà vô thức đối chiếu nó với những gì đã từng trải qua. Chính sự đối chiếu này giúp não bộ xử lý thông tin nhanh hơn, nhưng đồng thời cũng khiến cách ta hiểu về người khác mang tính định hướng sẵn. Một hành động có thể được diễn giải theo nhiều cách khác nhau, tùy thuộc vào “kho dữ liệu” mà mỗi cá nhân đang sở hữu.
Theo Carl Jung: VIệc chúng ta đánh giá phán xét người khác thực chất là một quá trình phỏng chiếu chính mình.
(Tham khảo thêm về chủ đề phỏng chiếu: https://www.thecollector.com/carl-jung-projection/)
Trong bộ phim Monster (2023) của Nhật Bản - Một quốc gia có nền Tâm lý học mang đậm tính Triết học, ta thấy rõ việc đánh giá sai người khác có thể khiến mọi chuyện trở nên tệ hơn.
⮕ Một người mẹ nghi ngờ thầy giáo đánh con mình ➪ Thầy giáo cố gắng bảo vệ học sinh khác và lời nói dối của đứa trẻ
⮕ Người thầy nghi ngờ đứa trẻ bắt nạt học sinh khác ➪ Đứa trẻ chỉ đang cố bảo vệ bạn mình
Ngoài những chi tiết này, xuyên suốt bộ phim là hành trình các nhân vật phải chống lại những hậu quả mà sự hiểu lầm gây nên. Những đánh giá tưởng chừng như vô hại nhưng có thể tạo ra một chuỗi "cánh bướm" dẫn đến hậu quả khó lường.
Cần làm gì để cải thiện khả năng đánh giá
Nhìn lại chính mình. Bởi lẽ, như đã phân tích, tri giác của con người không tồn tại độc lập, mà luôn chịu ảnh hưởng từ những gì đã có sẵn trong trí nhớ và trải nghiệm cá nhân.
Việc tự quan sát lại cách mình phản ứng, cách mình gán nghĩa cho hành vi của người khác, ta nhận ra rằng không phải mọi nhận định đều xuất phát từ đối tượng được quan sát. Chủ động đặt ra nhiều giả thuyết, thậm chí phản biện lại đánh giá của chính mình. Sắp xếp lại cảm nhận của bản thân, tránh để cảm xúc chi phối và để lý trí hoạt động hiệu quả. Khi ý thức được điều này, ta không còn vội vàng tin tuyệt đối vào cảm nhận ban đầu, mà bắt đầu đặt khoảng cách giữa “điều mình thấy” và “điều thực sự đang diễn ra”. Chính khoảng cách đó tạo ra không gian để suy xét lại, từ đó giúp việc đánh giá trở nên thận trọng và chính xác hơn.
Nâng cao nhận thức. Việc nâng cao mức độ khách quan trong nhận thức cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình đánh giá người khác. Tuy nhiên, cần hiểu rằng “khách quan” ở đây không phải là trạng thái hoàn toàn loại bỏ chủ quan, mà là khả năng ý thức và kiểm soát những yếu tố chủ quan đang ảnh hưởng đến cách ta nhìn nhận.
Tạo cho mình nhiều cơ hội để học hỏi, quan sát, thậm chí là "kết thân" với những người mình không ưa. Bằng cách này, nhận thức của ta về họ không còn mơ hồ, không còn xấu xa như ta nghĩ. Và nếu ta vẫn tiếp tục không ưa họ, ít nhất ta đã có một lý do khách quan.
Đừng vội đánh giá một ai nhé
Chắc hẳn câu nói này đã rất quen thuộc rồi, ta không việc gì phải vội vàng đánh giá họ. Thời gian luôn cho phép ta chậm lại, nếu không may ta buộc phải "vội", hãy đánh giá họ một cách khách quan và nhân văn nhất vì Họ cũng như ta.
