Rối loạn giấc ngủ và trầm cảm có mối liên hệ chặt chẽ đến mức nhiều chuyên gia xem mất ngủ là một dấu hiệu đặc trưng của trầm cảm. Thống kê cho thấy khoảng 80% người bị trầm cảm gặp khó khăn khi ngủ, như khó đi vào giấc ngủ hoặc thường xuyên thức giấc giữa đêm. Một dấu hiệu khá phổ biến là thức dậy rất sớm vào buổi sáng và không thể ngủ lại.
Bên cạnh đó, khoảng 15% người bị trầm cảm lại ngủ quá nhiều.
Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy mất ngủ không chỉ là triệu chứng của trầm cảm. Trong một số trường hợp, mất ngủ còn có thể là yếu tố khởi phát rối loạn này.
Mất ngủ có thể xuất hiện trước khi trầm cảm xảy ra
Theo các nghiên cứu theo dõi dài hạn của nhà khoa học giấc ngủ Michael Perlis, tình trạng mất ngủ thường xuất hiện khoảng năm tuần trước khi một đợt trầm cảm bắt đầu.
Điều này cho thấy rối loạn giấc ngủ có thể đóng vai trò như một dấu hiệu cảnh báo sớm. Khi trầm cảm bắt đầu hoặc tái phát, tình trạng mất ngủ thường trở nên nghiêm trọng hơn.
Nói cách khác, mối quan hệ giữa hai vấn đề này không phải chỉ một chiều. Mất ngủ có thể vừa là triệu chứng, vừa là yếu tố kích hoạt trầm cảm.
Khi cấu trúc giấc ngủ bị phá vỡ
Giấc ngủ bình thường có một cấu trúc khá rõ ràng. Trong một đêm, não bộ thường trải qua nhiều chu kỳ ngủ khác nhau. Những chu kỳ này bao gồm giai đoạn ngủ sâu giúp cơ thể phục hồi, xen kẽ với giai đoạn ngủ mơ (REM) – thời điểm não hoạt động mạnh và mắt chuyển động nhanh.
Ở người bị trầm cảm, chu kỳ này thường bị rối loạn.
Họ có xu hướng rơi vào giai đoạn ngủ mơ (REM) quá nhanh, giống như não bộ đang vội vàng bước vào trạng thái mơ. Ngoài ra, giai đoạn REM ở người trầm cảm thường dài hơn và mạnh hơn bình thường.
Sự thay đổi này cho thấy hệ thống điều chỉnh giấc ngủ trong não đang hoạt động không ổn định.
Xem thêm: Mất ngủ và trầm cảm
Vai trò của giấc ngủ đối với trí nhớ và cảm xúc
Một trong những chức năng quan trọng của giấc ngủ là giúp não bộ xử lý và lưu trữ ký ức.
Đặc biệt, giai đoạn REM có liên quan chặt chẽ đến trí nhớ cảm xúc. Đây là lúc não bộ xử lý những trải nghiệm trong ngày và điều chỉnh cảm xúc.
Khi REM hoạt động bất thường, quá trình xử lý cảm xúc cũng bị ảnh hưởng. Một giả thuyết cho rằng điều này có thể khiến người bị trầm cảm dễ ghi nhớ những trải nghiệm tiêu cực hơn và khó “giải tỏa” cảm xúc tiêu cực theo thời gian.
Kết quả là họ có xu hướng nhớ nhiều hơn những điều buồn bã hoặc thất vọng trong cuộc sống.
Mất ngủ có thể khiến trầm cảm trở nên nặng hơn
Rối loạn giấc ngủ không chỉ ảnh hưởng đến cảm xúc mà còn kéo theo nhiều vấn đề khác.
Khi mất ngủ kéo dài, cơ thể và não bộ có thể gặp các triệu chứng như mệt mỏi kéo dài, dễ cáu gắt, khó tập trung, suy giảm trí nhớ, giảm hứng thú với các hoạt động xã hội
Ngoài ra, mất ngủ còn có thể làm giảm ham muốn tình dục, thay đổi cân nặng và khiến người bệnh cảm thấy kiệt sức về tinh thần.
Khi những triệu chứng này tích tụ, mất ngủ có thể dần dẫn đến trầm cảm.
Những thói quen vô tình khiến mất ngủ kéo dài
Sau một vài đêm mất ngủ, nhiều người bắt đầu lo lắng về việc ngủ không đủ. Điều này khiến họ thay đổi thói quen để “bù lại” giấc ngủ đã mất.
Ví dụ như ngủ trưa quá lâu, đi ngủ sớm hơn bình thường, nằm trên giường lâu hơn vào buổi sáng, uống rượu để dễ ngủ hơn
Những cách này có thể giúp tạm thời, nhưng về lâu dài lại làm rối loạn đồng hồ sinh học của cơ thể. Kết quả là tình trạng mất ngủ trở nên kéo dài và khó cải thiện hơn.
Điều trị mất ngủ có thể giúp giảm nguy cơ trầm cảm
Một số nhà nghiên cứu cho rằng điều trị mất ngủ có thể giúp ngăn chặn hoặc giảm nguy cơ trầm cảm.
Các phương pháp điều trị hành vi dành riêng cho mất ngủ – đặc biệt là liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT-I) – đã cho thấy hiệu quả trong việc cải thiện chất lượng giấc ngủ và hỗ trợ điều trị trầm cảm.
Trong một số trường hợp, cải thiện giấc ngủ thậm chí còn giúp đẩy nhanh quá trình hồi phục của người bị trầm cảm.
Chú ý đến giấc ngủ có thể giúp bảo vệ sức khỏe tâm lý
Giấc ngủ thường bị xem nhẹ trong cuộc sống hiện đại. Tuy nhiên, những nghiên cứu về tâm lý và thần kinh học cho thấy giấc ngủ đóng vai trò cực kỳ quan trọng đối với sức khỏe tinh thần.
Việc chú ý đến các dấu hiệu mất ngủ – như khó ngủ, ngủ không sâu hoặc thường xuyên thức dậy sớm – có thể giúp phát hiện sớm những vấn đề tâm lý tiềm ẩn.
Nói cách khác, chăm sóc giấc ngủ cũng chính là chăm sóc sức khỏe tinh thần của chúng ta.
