Đạo đức của người tư vấn tâm lý Thanh thiếu niên

Không có người tư vấn nào hoàn hảo về cả mặt nhân văn lẫn chuyên môn. Tất cả chúng ta đều đang trên con đường trưởng thành để trở thành những người tư vấn tốt hơn ngày hôm qua, thông qua vô số trường hợp và con người mà chúng ta tiếp xúc hàng ngày. Trên con đường đó, trước những "địa hình" nguy hiểm và cảm giác mất phương hướng mơ hồ, thứ mà người tư vấn thanh thiếu niên có thể dựa vào chính là các nguyên tắc đạo đức và bộ quy tắc ứng xử.

Tại đây, chúng ta sẽ tìm hiểu về các nguyên tắc đạo đức trong tư vấn thanh thiếu niên và các lĩnh vực chính của đạo đức nghề nghiệp.

1) Các nguyên tắc đạo đức trong tư vấn thanh thiếu niên

Elizabeth Welfel, người đã dành nhiều thời gian nghiên cứu các vấn đề đạo đức trong tư vấn và trị liệu tâm lý, cho rằng việc một tư vấn viên hành động đạo đức có nghĩa là: sở hữu năng lực chuyên môn đúng như những gì đã công bố với thế giới, ưu tiên hàng đầu cho phúc lợi của thân chủ, sử dụng quyền hạn của mình một cách có trách nhiệm và hành động để nâng cao danh dự của nghề nghiệp (Welfel, 2020).

Nhìn thoáng qua, đây có vẻ là những khẳng định hiển nhiên, nhưng trên thực tế, khi rơi vào những tình huống xung đột đạo đức (ethical dilemma), việc thực hiện chúng không hề dễ dàng. Xung đột đạo đức là tình huống mà các nguyên tắc đối chọi nhau, không có câu trả lời đúng hay sai rõ ràng. Trong những trường hợp đó, các tư vấn viên thường cố gắng hành động theo bộ quy tắc đạo đức của hiệp hội, ngành nghề mà mình trực thuộc, hoặc các hướng dẫn được thiết lập tại cơ quan, cơ sở đang làm việc.

Tuy nhiên, không tồn tại một cuốn sách hướng dẫn nào có thể đưa ra câu trả lời chính xác cho mọi xung đột đạo đức. Do đó, thay vì một cuốn hướng dẫn có cấu trúc phức tạp, việc đưa ra một vài nguyên tắc đạo đức khách quan và ngắn gọn đôi khi lại hữu ích hơn.

Các nguyên tắc đạo đức của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA, 2017) được sửa đổi vào năm 2016 bao gồm 5 nguyên tắc:

Nguyên tắc A: Lòng nhân từ và Không gây hại (Beneficence and Nonmaleficence)
Các nhà tâm lý học nỗ lực mang lại lợi ích cho những người họ làm việc cùng và cẩn trọng để không gây ra tổn hại. Họ bảo vệ quyền lợi và phúc lợi của những người họ tương tác chuyên môn cũng như những người bị ảnh hưởng khác. Khi có xung đột giữa nghĩa vụ và mối quan tâm cá nhân, họ cố gắng giải quyết theo cách có trách nhiệm để tránh hoặc giảm thiểu tối đa thiệt hại.

Nguyên tắc B: Sự trung thành và Trách nhiệm (Fidelity and Responsibility)
Các nhà tâm lý học thiết lập mối quan hệ tin cậy với những người họ làm việc cùng, tuân thủ các tiêu chuẩn hành vi chuyên môn, làm rõ vai trò và nghĩa vụ chuyên môn để chấp nhận trách nhiệm phù hợp cho hành động của mình, đồng thời quản lý các xung đột lợi ích có thể dẫn đến sự bóc lột hoặc gây hại.

Nguyên tắc C: Tính chính trực (Integrity)
Các nhà tâm lý học không thực hiện các hành vi gian lận, lừa dối hoặc cố ý bóp méo sự thật. Họ giữ lời hứa; trong những tình huống mà việc lừa dối có thể được biện minh về mặt đạo đức, nhà tâm lý học có nghĩa vụ nghiêm túc trong việc cân nhắc trách nhiệm sửa chữa sự mất lòng tin hoặc các tác động có hại khác nảy sinh từ hành vi đó.

Nguyên tắc D: Công bằng (Justice)
Các nhà tâm lý học nhận thức rằng mọi người đều có quyền tiếp cận và hưởng lợi từ những đóng góp của tâm lý học, đồng thời có quyền được hưởng chất lượng bình đẳng trong các quy trình, thủ tục và dịch vụ mà nhà tâm lý học thực hiện.

Nguyên tắc E: Tôn trọng Quyền và Nhân phẩm của con người (Respect for people's rights and dignity)
Các nhà tâm lý học tôn trọng nhân phẩm và giá trị của tất cả mọi người, bảo vệ quyền riêng tư, bảo mật thông tin và quyền tự quyết của cá nhân, đồng thời tôn trọng sự khác biệt về văn hóa, xã hội và cá nhân.

Tương tự, Meara (1996) đã đưa ra bốn đức tính đạo đức mà người trị liệu tâm lý cần có, đó là: Thận trọng, Chính trực, Tôn trọng và Lòng nhân từ.

Thận trọng là việc tiết chế và chú ý đúng mức đến các hành vi đạo đức, hệ quả và tầm nhìn của chúng. Chính trực nghĩa là tuân thủ một cách trung thành các giá trị đạo đức. Tôn trọng là chú ý và trân trọng cá nhân, cộng đồng hoặc văn hóa dựa trên cách mà họ mong muốn được tôn trọng. Lòng nhân từ bao gồm cả trách nhiệm xã hội, đóng góp vào lợi ích chung của không chỉ thân chủ mà còn của toàn bộ cộng đồng tư vấn viên.

Nói cách khác, năng lực đạo đức không chỉ nằm ở kiến thức, mà nằm ở cách người tư vấn lựa chọn hành động trong thực tế.

Năm nguyên tắc đạo đức của Kitchener (1984/2000)

Có lẽ các nguyên tắc của Kitchener là những nguyên tắc được trích dẫn rộng rãi nhất. Ông nhấn mạnh rằng không thể chỉ dựa vào trực giác và phán đoán cá nhân để đảm bảo một lựa chọn đạo đức, mà cần dựa trên các nguyên tắc nền tảng.

1. Quyền tự quyết (Autonomy): Thân chủ có quyền lựa chọn và chịu trách nhiệm với cuộc sống của mình.

2. Không gây hại (Nonmaleficence): Không gây tổn thương cho thân chủ.

3. Lòng nhân từ (Beneficence): Chủ động mang lại lợi ích cho thân chủ.

4. Công bằng (Justice): Đối xử công bằng, không định kiến.

5. Trung thành (Fidelity): Trở thành người tư vấn đáng tin cậy như đã cam kết.

Xung đột đạo đức: Ví dụ thực tế về nữ sinh trung học mang thai

Liệu chỉ cần có nguyên tắc đạo đức là mọi xung đột sẽ được giải quyết?

Thực tế là không.

Các nguyên tắc này thường xuyên đối chọi nhau.

Ví dụ: Một nữ sinh trung học mang thai và muốn phá thai, đồng thời yêu cầu giữ bí mật tuyệt đối. Trong tình huống này, nhiều nguyên tắc cùng lúc bị kéo căng: quyền tự quyết, không gây hại, lòng nhân từ, công bằng và trung thành.

Thái độ của người tư vấn thanh thiếu niên

Vì vậy, người tư vấn không nên tiếp cận theo “quan điểm hướng mục tiêu” (tìm một đáp án đúng duy nhất), mà nên theo “quan điểm hướng quá trình” – tìm lựa chọn tốt nhất trong bối cảnh cụ thể.

Trong quá trình đó, cần tham vấn đồng nghiệp, người giám sát và liên tục cập nhật các hướng dẫn đạo đức.

“Tôi có mức độ kiên trì cao với sự mơ hồ và thừa nhận tính phức tạp của các xung đột đạo đức.”

Điều này cho thấy người tư vấn cần chấp nhận rằng những tình huống khó phân định là điều tất yếu, và thay vì vội vàng, họ cần đủ kiên nhẫn để đi qua sự mơ hồ đó.