Ý thức là gì? Vì sao khoa học khó giải mã ý thức

Từ rất lâu trước khi khoa học hiện đại ra đời, con người đã luôn bị ám ảnh bởi những câu hỏi mang tính nền tảng nhất về sự tồn tại, chẳng hạn như chúng ta là ai, chúng ta có tự do lựa chọn hay không, và điều gì khiến chúng ta có khả năng nhận thức về chính mình. Trong số đó, ý thức luôn là một trong những bí ẩn lớn nhất, bởi dù ai cũng đang trải nghiệm nó mỗi ngày, chúng ta lại rất khó định nghĩa chính xác nó là gì.

Nếu nhìn theo cách đơn giản nhất trong tâm lý học, ý thức có thể được hiểu là khả năng bạn nhận biết được suy nghĩ, cảm xúc và trải nghiệm của chính mình, đồng thời nhận ra rằng bạn đang có những trải nghiệm đó. Khi bạn biết rằng mình đang vui, đang lo lắng, hoặc khi bạn nhận ra môi trường xung quanh mình đang thay đổi, tất cả những điều đó đều là biểu hiện của ý thức.

Nhưng điều khiến ý thức trở nên đặc biệt không nằm ở việc nó tồn tại, mà nằm ở việc khoa học vẫn chưa thể giải thích đầy đủ nó xuất hiện như thế nào.

Vì sao ý thức được gọi là “bài toán khó” trong khoa học

Một trong những cách mô tả nổi tiếng nhất về ý thức đến từ David Chalmers, người đã gọi nó là “bài toán khó” của khoa học, không phải vì chúng ta không thể nghiên cứu não bộ, mà vì chúng ta không thể giải thích tại sao những hoạt động vật lý trong não lại tạo ra trải nghiệm chủ quan, tức là cảm giác “được sống” từ góc nhìn bên trong.

Khoa học có thể đo được tín hiệu điện trong não, xác định vùng nào hoạt động khi bạn nhìn, nghe hay suy nghĩ, nhưng khoảng cách giữa những dữ liệu này và trải nghiệm thực tế của bạn, chẳng hạn như cảm giác vui hay buồn, vẫn là một khoảng trống rất lớn.

Chính sự tách biệt giữa dữ liệu khách quan và trải nghiệm chủ quan này khiến ý thức trở thành một trong những vấn đề khó nhất mà khoa học từng đối mặt.

Khi khoa học bắt đầu tiếp cận ý thức bằng cách nghiên cứu não bộ

Dù chưa có câu trả lời hoàn chỉnh, khoa học vẫn đang tiến từng bước để hiểu rõ hơn về ý thức thông qua việc nghiên cứu hoạt động của não bộ. Từ khi Francis Crick, người đồng phát hiện cấu trúc DNA, góp phần đưa ý thức trở thành một chủ đề nghiên cứu khoa học nghiêm túc, các nhà nghiên cứu đã sử dụng nhiều công nghệ hiện đại để quan sát mối liên hệ giữa hoạt động não và trải nghiệm có ý thức.

Kết quả là ngày càng có nhiều lý thuyết được đưa ra, mỗi lý thuyết cố gắng giải thích một khía cạnh khác nhau của ý thức, từ cách thông tin được xử lý đến cách trải nghiệm được hình thành.

Những lý thuyết nổi bật về ý thức hiện nay

Trong số rất nhiều hướng tiếp cận, có một vài lý thuyết được nhắc đến nhiều nhất trong tâm lý học và khoa học thần kinh hiện đại, mỗi lý thuyết đều cố gắng trả lời câu hỏi về bản chất của ý thức theo một cách khác nhau.

Một trong số đó là lý thuyết thông tin tích hợp, cho rằng mức độ ý thức phụ thuộc vào lượng thông tin mà một hệ thống có thể xử lý và kết nối lại với nhau, nghĩa là càng có nhiều thông tin được tích hợp thành một trải nghiệm thống nhất, mức độ ý thức càng cao.

Một hướng tiếp cận khác là lý thuyết “không gian làm việc toàn cục”, cho rằng ý thức xuất hiện khi thông tin trong não đạt đến một ngưỡng nhất định và được “phát sóng” rộng rãi đến nhiều vùng khác nhau, từ đó tạo thành những gì bạn nhận thức tại một thời điểm cụ thể.

Ngoài ra, còn có những lý thuyết mang tính đột phá hơn, như các mô hình liên quan đến cơ học lượng tử, cho rằng ý thức có thể liên quan đến những quá trình xảy ra ở cấp độ rất nhỏ trong cấu trúc tế bào thần kinh, dù hướng tiếp cận này vẫn còn nhiều tranh cãi.

Vì sao chưa có lý thuyết nào giải thích hoàn toàn ý thức

Dù có nhiều lý thuyết khác nhau, mỗi mô hình hiện tại đều chỉ giải thích được một phần của vấn đề, chứ chưa thể đưa ra một bức tranh hoàn chỉnh.

Một số lý thuyết giải thích khá tốt cách não bộ xử lý thông tin và tạo ra hành vi, nhưng lại không trả lời được câu hỏi tại sao những quá trình đó lại đi kèm với trải nghiệm chủ quan. Ngược lại, những lý thuyết cố gắng giải thích bản chất của trải nghiệm lại gặp khó khăn trong việc kiểm chứng bằng thực nghiệm.

Chính vì vậy, ý thức vẫn được xem là một “công trình đang xây dựng”, nơi khoa học vẫn đang từng bước tiếp cận nhưng chưa thể đi đến kết luận cuối cùng.

Có thể ý thức là giới hạn của khoa học

Một giả thuyết thú vị trong tâm lý học và triết học là ý thức có thể đánh dấu giới hạn của những gì khoa học có thể giải thích hoàn toàn.

Không giống như các hiện tượng vật lý có thể đo lường và lặp lại, ý thức luôn gắn liền với trải nghiệm cá nhân, thứ mà chỉ người trong cuộc mới có thể cảm nhận trọn vẹn. Điều này khiến việc nghiên cứu ý thức luôn tồn tại một khoảng cách giữa quan sát bên ngoài và trải nghiệm bên trong.

Có thể trong tương lai, chúng ta sẽ có những mô hình toán học hoặc lý thuyết tốt hơn để mô tả ý thức, nhưng việc hiểu hoàn toàn nó, theo cách chúng ta hiểu các hiện tượng vật lý khác, vẫn là một câu hỏi mở.

Ý thức không chỉ là một khái niệm, mà là nền tảng của trải nghiệm con người

Cuối cùng, dù khoa học có thể chưa giải thích được đầy đủ ý thức, điều không thể phủ nhận là nó đóng vai trò trung tâm trong mọi trải nghiệm của con người.

Chính ý thức giúp bạn nhận ra mình đang tồn tại, giúp bạn nhớ lại quá khứ, hình dung tương lai và đưa ra quyết định trong hiện tại. Nó không chỉ là một hiện tượng cần được giải thích, mà còn là nền tảng của mọi thứ mà bạn gọi là “cuộc sống”.

Và có lẽ, điều thú vị nhất nằm ở chỗ: dù chúng ta chưa hiểu hoàn toàn ý thức là gì, chúng ta vẫn đang sử dụng nó mỗi ngày để cố gắng hiểu chính nó.