Tư duy phản biện không phải là để bắt lỗi người khác

Tôi đã nghiên cứu về tư duy phản biện trong vài năm gần đây. Trong khoảng thời gian đó, tôi đã phải giải thích khái niệm này cho rất nhiều người: định nghĩa nó là gì, đưa ví dụ, rút gọn cách giải thích, hoặc so sánh với những tình huống đời thường để mọi người dễ hiểu hơn.

Vì nói về nó quá nhiều, đôi khi tôi cũng dễ nghĩ rằng hầu hết mọi người đều hiểu tư duy phản biện là gì. Nhưng thực tế thì không hẳn như vậy.

Ngay cả trong giới nghiên cứu và giáo dục, việc định nghĩa chính xác tư duy phản biện cũng từng là một chủ đề gây tranh luận trong nhiều năm. Chỉ gần đây, các nhà nghiên cứu mới dần có một cách hiểu tương đối thống nhất về khái niệm này. Tuy nhiên, trong môi trường giáo dục hoặc ngoài đời sống, nhiều người vẫn hiểu sai khá nhiều.

Một hiểu lầm rất phổ biến về tư duy phản biện

Gần đây tôi gặp một tình huống khá thú vị. Chỉ trong vòng vài tuần, tôi nghe hai người khác nhau giải thích tư duy phản biện theo cùng một cách… nhưng đó lại là một cách hiểu sai.

Họ cho rằng “tư duy phản biện” nghĩa là tìm ra điểm sai trong suy nghĩ của người khác, hoặc chỉ trích một ý kiến nào đó.

Thực ra, điều này không đúng.

Đúng là trong một số trường hợp, sau khi suy nghĩ kỹ, chúng ta có thể đưa ra nhận xét hoặc phản bác một ý kiến nào đó. Nhưng đó không phải lúc nào cũng là kết quả của tư duy phản biện.

Trong rất nhiều tình huống, tư duy phản biện lại dẫn đến việc đồng ý với thông tin hoặc quan điểm đang được đưa ra.

Ví dụ, khi bạn đọc một bài viết, tìm hiểu nguồn thông tin, kiểm tra độ tin cậy và thấy rằng thông tin đó hợp lý và có căn cứ, thì việc đồng ý với nó cũng chính là kết quả của quá trình tư duy phản biện.

Nói cách khác, tư duy phản biện không phải lúc nào cũng để phản bác. Nó chỉ đơn giản là quá trình suy nghĩ có cân nhắc trước khi đưa ra kết luận

Vì sao lại gọi là “tư duy phản biện”? Thực ra có hai lý do chính khiến khái niệm này được gọi như vậy.

Lý do thứ nhất: Vì nó liên quan đến những quyết định quan trọng

Trong tiếng Anh, từ critical không chỉ có nghĩa là “chỉ trích”. Nó còn có nghĩa là quan trọng hoặc mang tính quyết định.

Khi nói một việc là “critical”, điều đó có nghĩa là nếu chúng ta bỏ qua nó thì hậu quả có thể khá nghiêm trọng.

Tư duy phản biện cũng vậy. Nó thường được sử dụng trong những tình huống mà quyết định của chúng ta thật sự quan trọng.

Ví dụ, nếu bạn chỉ đang phân vân hôm nay nên uống trà đá hay cà phê, thì việc ngồi phân tích quá nhiều có lẽ không cần thiết.

Nhưng nếu bạn đang cân nhắc một quyết định lớn hơn — chẳng hạn như chọn công việc mới, đầu tư tiền bạc, hay tin vào một thông tin quan trọng trên mạng — thì lúc đó việc suy nghĩ cẩn thận và kiểm tra thông tin lại trở nên rất cần thiết.

Lý do thứ hai: Tư duy phản biện là khả năng đánh giá và phân tích

Nguồn gốc của từ “critical” liên quan đến một từ trong tiếng Hy Lạp cổ là kritikos, có nghĩa là khả năng phán đoán và đánh giá.

Theo nghĩa này, tư duy phản biện không phải là tìm lỗi của người khác, mà là khả năng:

a. phân tích thông tin
b. so sánh các nguồn khác nhau
c. đánh giá mức độ đáng tin cậy
d. suy nghĩ trước khi kết luận

Nói đơn giản hơn, đó là khả năng xem xét vấn đề một cách tỉnh táo và có suy nghĩ.

Khi áp dụng tư duy phản biện, chúng ta thường sẽ:

a. Thu thập thông tin
b. Kiểm tra nguồn tin
c. Phân tích dữ kiện
d. Đưa ra kết luận hợp lý

Quá trình này giúp chúng ta quyết định nên tin điều gì và nên làm gì tiếp theo.

Người có tư duy phản biện không phải lúc nào cũng “phản đối”

Một điểm quan trọng khác là: người có tư duy phản biện không phải lúc nào cũng nghi ngờ mọi thứ.

Họ có thể hoài nghi khi cần thiết, nhưng đồng thời cũng cởi mở với những thông tin hợp lý và đáng tin.

Nếu một người luôn cố tìm ra lỗi trong mọi ý kiến hoặc luôn muốn chứng minh người khác sai, thì đó không hẳn là tư duy phản biện. Đôi khi đó chỉ là sự thiên kiến hoặc thái độ tranh luận mà thôi.

Tư duy phản biện thực sự đòi hỏi một thái độ cân bằng:
vừa cẩn trọng khi đánh giá thông tin, vừa sẵn sàng thay đổi suy nghĩ khi có bằng chứng tốt hơn.

Khi nào nên sử dụng tư duy phản biện?

Vì tư duy phản biện đòi hỏi thời gian và sự tập trung, nên không phải lúc nào chúng ta cũng cần áp dụng nó.

Bạn có thể tự hỏi một câu đơn giản: quyết định này có quan trọng với mình không?

Nếu câu trả lời là không — chẳng hạn như chọn món ăn trưa hay chọn xem phim gì tối nay — thì việc suy nghĩ quá nhiều có thể chỉ khiến bạn mệt thêm.

Nhưng nếu quyết định đó liên quan đến tiền bạc, công việc, sức khỏe hoặc các mối quan hệ quan trọng, thì lúc đó tư duy phản biện sẽ giúp bạn tránh được nhiều sai lầm.

Kết luận

Tư duy phản biện được gọi là “critical” vì hai lý do chính.

Thứ nhất, nó thường được sử dụng khi chúng ta phải đưa ra những quyết định quan trọng. Thứ hai, nó liên quan đến khả năng phân tích, đánh giá và phán đoán thông tin trước khi kết luận.

Điều quan trọng cần nhớ là: tư duy phản biện không có nghĩa là phải chỉ trích hoặc phản bác người khác.

Người có tư duy phản biện có thể hoài nghi khi cần, nhưng họ cũng sẵn sàng đồng ý khi thông tin đưa ra là hợp lý. Họ cố gắng nhìn vấn đề một cách công bằng và đưa ra quyết định dựa trên phân tích thay vì cảm tính.