Những tiềm ẩn rũi ro khi ứng dụng AI trong tâm lý học

Trong vài năm gần đây, trí tuệ nhân tạo bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều trong lĩnh vực tâm lý học. Từ việc viết tài liệu, tóm tắt hồ sơ đến hỗ trợ một số phần trong quá trình làm việc, AI dần trở thành một công cụ quen thuộc với nhiều chuyên gia. Nhưng song song với sự tiện lợi đó, một câu hỏi lớn cũng xuất hiện: liệu AI đang giúp ngành tâm lý phát triển, hay đang tạo ra những rủi ro mà chúng ta chưa nhìn hết?

AI đang được sử dụng nhiều hơn, nhưng không phải ở những phần “cốt lõi”

Theo khảo sát của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ, hơn một nửa các nhà tâm lý đã thử sử dụng AI trong công việc của họ trong năm vừa qua, và tỉ lệ này tăng nhanh so với những năm trước. Điều này cho thấy AI không còn là một công nghệ xa lạ, mà đang dần trở thành một phần trong thực tế vận hành của ngành.

Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ vào cách AI được sử dụng, có thể thấy một điều khá rõ: phần lớn các ứng dụng đều nằm ở những công việc mang tính hỗ trợ, như viết email, tạo nội dung, tóm tắt tài liệu hoặc ghi chú. Đây là những việc tiêu tốn nhiều thời gian nhưng không trực tiếp liên quan đến việc ra quyết định chuyên môn.

Ngược lại, khi đi vào những phần cốt lõi hơn như chẩn đoán hay can thiệp tâm lý, tỉ lệ sử dụng AI lại rất thấp. Điều này phản ánh một sự thận trọng nhất định: dù AI có thể hỗ trợ về mặt kỹ thuật, nhưng những quyết định liên quan đến con người vẫn chưa thể được “giao” hoàn toàn cho máy.

Sự tiện lợi đi kèm với những lo ngại rất cụ thể

Một điểm đáng chú ý là khi mức độ sử dụng AI tăng lên, mức độ lo ngại cũng tăng theo. Phần lớn các nhà tâm lý đều bày tỏ những quan ngại rõ ràng về công nghệ này, từ vấn đề bảo mật dữ liệu, sai lệch thông tin cho đến những tác động xã hội khó lường.

Trong lĩnh vực tâm lý, dữ liệu không chỉ là thông tin, mà còn là những câu chuyện cá nhân, trải nghiệm sống và những phần rất nhạy cảm của con người. Nếu những dữ liệu này bị rò rỉ hoặc sử dụng sai cách, hậu quả không chỉ dừng lại ở mức kỹ thuật, mà có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của người thật.

Bên cạnh đó, AI không phải lúc nào cũng chính xác. Những lỗi như “hallucination” – tạo ra thông tin không đúng nhưng nghe có vẻ hợp lý – là một rủi ro rất lớn nếu được sử dụng trong bối cảnh liên quan đến sức khỏe tâm lý. Khi một hệ thống có thể “nghe có vẻ đúng” nhưng thực chất lại sai, người sử dụng rất dễ tin vào nó mà không nhận ra.

Vấn đề không nằm ở việc dùng hay không, mà là dùng như thế nào

Một trong những điểm quan trọng từ các khuyến nghị chuyên môn là: AI không phải là thứ nên tránh hoàn toàn, mà là thứ cần được sử dụng có kiểm soát.

Điều này bao gồm nhiều yếu tố. Trước hết là sự minh bạch – người sử dụng dịch vụ cần biết AI đang được dùng ở đâu, với mục đích gì, và có những rủi ro nào đi kèm. Tiếp theo là việc đánh giá công cụ: AI có bị thiên lệch không, dữ liệu được xử lý như thế nào, có tuân thủ các quy định về bảo mật hay không.

Quan trọng hơn, AI không thể thay thế hoàn toàn vai trò của con người trong lĩnh vực này. Tâm lý học không chỉ là việc xử lý thông tin, mà còn là sự thấu hiểu, kết nối và khả năng đọc được những điều không thể đo lường bằng dữ liệu. Đây là những yếu tố mà đến hiện tại, AI vẫn chưa thể tái tạo một cách đầy đủ.

Hiệu quả tăng lên, nhưng áp lực cũng không biến mất

Một lý do khiến nhiều chuyên gia bắt đầu sử dụng AI là vì áp lực công việc. Những công việc hành chính, giấy tờ, quy trình bảo hiểm… tiêu tốn rất nhiều thời gian và năng lượng. AI có thể giúp giảm bớt phần nào những gánh nặng này, từ đó cho phép các nhà tâm lý tập trung nhiều hơn vào việc làm việc với thân chủ.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là vấn đề của ngành được giải quyết. Khảo sát cho thấy vẫn có một tỉ lệ lớn các nhà tâm lý không thể nhận thêm thân chủ mới, và mức độ nghiêm trọng của các vấn đề tâm lý ở người dân vẫn đang tăng lên. Điều đó cho thấy AI có thể giúp tăng hiệu suất, nhưng không thể thay thế nhu cầu thực tế về con người trong hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần.

AI không phải là “câu trả lời”, mà là một phần của bài toán lớn hơn

Nếu nhìn một cách đơn giản, AI có thể được xem như một công cụ giúp làm việc nhanh hơn, hiệu quả hơn. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, nó đặt ra một câu hỏi lớn hơn: chúng ta muốn công nghệ tham gia vào đời sống tâm lý con người ở mức độ nào.

Trong một lĩnh vực mà niềm tin, sự an toàn và mối quan hệ giữa con người với con người đóng vai trò trung tâm, việc đưa AI vào không chỉ là một quyết định kỹ thuật, mà còn là một quyết định mang tính đạo đức.

Vì vậy, câu chuyện không phải là “có nên dùng AI hay không”, mà là “chúng ta đang đặt AI vào đúng vai trò của nó hay chưa”. Nếu xem AI là công cụ hỗ trợ, có kiểm soát và có giám sát, nó có thể mang lại giá trị. Nhưng nếu xem nó như một sự thay thế, rủi ro không nằm ở công nghệ, mà nằm ở cách con người sử dụng nó.

Hiểu đúng để không kỳ vọng sai

AI trong tâm lý học không phải là một bước tiến đơn giản theo hướng “càng nhiều càng tốt”. Nó là một sự thay đổi phức tạp, nơi lợi ích và rủi ro tồn tại song song.

Hiểu đúng về AI không phải để sợ nó, mà để không kỳ vọng sai về nó. Khi đó, chúng ta có thể sử dụng công nghệ một cách thực tế hơn: tận dụng những gì nó làm tốt, nhưng vẫn giữ lại những phần cốt lõi mà chỉ con người mới có thể đảm nhiệm

Bài viết do người dùng gửi về