Mất hy vọng phải làm sao? Hy vọng theo góc nhìn tâm lý học

Có những giai đoạn mà cuộc sống không nhất thiết phải “xảy ra chuyện lớn”, nhưng bạn vẫn cảm thấy kiệt sức một cách rất thật. Bạn vẫn đi làm, vẫn sinh hoạt bình thường, nhưng bên trong lại có cảm giác như năng lượng đang dần cạn đi, và mọi thứ xung quanh dường như trở nên nặng nề hơn một chút so với trước.

Mỗi ngày, bạn tiếp nhận thêm một chút thông tin tiêu cực, một chút áp lực mới, một chút bất ổn từ những thứ bạn không thể kiểm soát. Dần dần, những thứ nhỏ đó tích lại, không đủ lớn để khiến bạn sụp đổ ngay lập tức, nhưng đủ để khiến bạn cảm thấy mất phương hướng.

Trong tâm lý học, trạng thái này không phải là điều hiếm gặp. Khi con người liên tục tiếp xúc với stress trong thời gian dài, hệ thần kinh có thể rơi vào trạng thái quá tải, khiến bạn không chỉ mệt mỏi về thể chất mà còn giảm dần cảm giác kiểm soát đối với cuộc sống của mình.

Và khi cảm giác kiểm soát biến mất, thứ đi cùng nó thường là một cảm giác rất quen thuộc nhưng khó gọi tên: mất hy vọng.

Vì sao chúng ta dễ cảm thấy mất hy vọng hơn mình nghĩ

Một trong những điều dễ bị hiểu sai là hy vọng thường được xem như một cảm xúc tích cực, giống như niềm vui hoặc sự lạc quan. Nhưng trên thực tế, hy vọng không chỉ đơn giản là “cảm thấy tốt hơn”, mà liên quan rất nhiều đến cách bạn nhìn nhận khả năng hành động của chính mình.

Khi bạn cảm thấy mọi thứ xung quanh đang thay đổi mà bạn không thể can thiệp, khi bạn không nhìn thấy hướng đi rõ ràng hoặc không tin rằng những gì mình làm có thể tạo ra khác biệt, cảm giác vô vọng sẽ xuất hiện một cách rất tự nhiên. Nó không đến vì bạn yếu đuối, mà vì bạn đang thiếu một điều rất quan trọng: cảm giác rằng mình có thể làm được điều gì đó.

Và chính điểm này là nơi mà một số lý thuyết trong tâm lý học tiếp cận hy vọng theo một cách rất khác.

Hy vọng không phải là chờ đợi – mà là một quá trình có thể xây dựng

Một trong những góc nhìn đáng chú ý đến từ Charles R. Snyder, người đã định nghĩa hy vọng không phải là một cảm xúc mơ hồ, mà là một trạng thái mang tính động lực, được tạo thành từ ba yếu tố liên kết với nhau.

Thứ nhất là mục tiêu, tức là bạn biết mình đang hướng đến điều gì. Thứ hai là con đường, tức là bạn có thể hình dung ra những cách cụ thể để tiến gần hơn đến mục tiêu đó. Và thứ ba là năng lực hành động, tức là bạn tin rằng mình có khả năng đi trên những con đường đó.

Khi một trong ba yếu tố này bị thiếu, hy vọng thường bắt đầu suy giảm. Bạn có thể có mục tiêu nhưng không biết bắt đầu từ đâu, hoặc biết cách làm nhưng lại không tin mình đủ khả năng, và trong cả hai trường hợp, cảm giác mất phương hướng sẽ dần xuất hiện.

Vì sao việc có “hướng đi” quan trọng hơn việc “cảm thấy tích cực”

Điều thú vị là trong nhiều trường hợp, bạn không cần phải cảm thấy tốt hơn ngay lập tức để bắt đầu có lại hy vọng. Thay vào đó, chỉ cần bạn xác định được một hướng đi, dù rất nhỏ, hệ thần kinh của bạn cũng có thể bắt đầu ổn định lại.

Khi bạn đặt ra một mục tiêu cụ thể và có thể thực hiện, não bộ sẽ chuyển từ trạng thái “bị động chịu đựng” sang trạng thái “chủ động hành động”. Và chính sự chuyển đổi này giúp giảm bớt cảm giác bất lực, ngay cả khi hoàn cảnh bên ngoài chưa thay đổi.

Điều này giải thích vì sao những bước nhỏ, tưởng như không đáng kể, lại có thể tạo ra sự khác biệt lớn trong những giai đoạn khó khăn.

Vai trò của kết nối trong việc duy trì hy vọng

Một yếu tố khác thường bị đánh giá thấp là vai trò của con người xung quanh. Hy vọng hiếm khi được xây dựng trong sự cô lập hoàn toàn.

Khi bạn chia sẻ với một người khác, bạn không chỉ nhận được sự đồng cảm, mà còn có thêm góc nhìn, thêm lựa chọn và đôi khi là thêm động lực để tiếp tục. Một người khác có thể nhìn thấy những con đường mà bạn chưa thấy, hoặc đơn giản là giúp bạn tin rằng việc tiếp tục cố gắng là có ý nghĩa.

Điều này không có nghĩa là bạn cần một hệ thống hỗ trợ hoàn hảo, mà đôi khi chỉ cần một vài mối kết nối đủ an toàn để bạn không phải đi qua giai đoạn khó khăn một mình.

Làm thế nào để bắt đầu khi bạn đang cảm thấy mất phương hướng

Trong thực tế, việc “lấy lại hy vọng” không bắt đầu bằng những thay đổi lớn, mà thường bắt đầu từ những điều rất cụ thể và nhỏ.

Thay vì cố gắng giải quyết toàn bộ cuộc sống, bạn có thể bắt đầu bằng việc xác định một điều duy nhất mà bạn muốn cải thiện trong thời điểm hiện tại, một điều đủ rõ ràng để bạn có thể hành động. Sau đó, hãy nghĩ đến một vài cách đơn giản để tiến gần hơn đến điều đó, và quan trọng nhất là nhắc lại cho bản thân rằng bạn đã từng vượt qua khó khăn trước đây như thế nào.

Những bước này không làm mọi thứ trở nên dễ dàng ngay lập tức, nhưng chúng giúp bạn lấy lại cảm giác kiểm soát, và chính cảm giác đó là nền tảng của hy vọng.

Và cuối cùng hy vọng là thứ bạn có thể tạo ra, không phải chờ đợi

Cuối cùng, điều quan trọng nhất có lẽ không phải là bạn có “cảm thấy hy vọng” hay không, mà là bạn có đang tạo điều kiện để hy vọng xuất hiện hay không.

Hy vọng không phải là một khoảnh khắc tích cực bất chợt, mà là kết quả của việc bạn có mục tiêu, có hướng đi và tin rằng mình có thể bước tiếp, dù là từng bước rất nhỏ.

Và trong những giai đoạn mà mọi thứ xung quanh vẫn còn nhiều bất ổn, việc bạn chọn tiếp tục tìm đường, thay vì đứng yên, có lẽ đã là một hành động đủ mạnh để bắt đầu thay đổi trải nghiệm của chính mình.